TİROİD XƏRÇƏNGİ

Tiroid xərçəngi qalxanabənzər vəzin hüceyrələrindən inkişaf edən bədxassəli şişlərə verilən ümumi addır. Tiroid düyünləri əhali arasında çox geniş yayılsa da, onların yalnız kiçik bir hissəsi bədxassəli olur. Buna görə tiroid düyününün aşkarlanması avtomatik olaraq xərçəng diaqnozu demək deyil.

Tiroid xərçənglərinin böyük hissəsi, xüsusilə papillyar və follikulyar tiroid xərçəngləri, düzgün diaqnostika və müalicə ilə çox yaxşı nəticələrə malikdir. Lakin xəstəliyin tipi, şişin ölçüsü, limfa düyünlərinə və digər orqanlara yayılması, xəstənin yaşı və digər risk faktorları müalicə strategiyasını dəyişə bilər.

Əsas məqsəd yalnız xərçəngi müəyyən etmək deyil, hansı xəstənin əməliyyata ehtiyacı olduğunu, əməliyyatın həcmini və əlavə müalicənin lazım olub-olmadığını düzgün müəyyənləşdirməkdir.

Tiroid xərçənginin növləri və risk faktorları

Tiroid xərçəngi tək bir xəstəlik deyil. Bir neçə fərqli histoloji tipi mövcuddur və onların bioloji davranışı bir-birindən fərqlənir.

Ən çox rast gəlinən növ papillyar tiroid xərçəngidir. Adətən yavaş inkişaf edir və proqnozu çox yaxşıdır. Bəzi hallarda boyun limfa düyünlərinə yayıla bilər.

Follikulyar tiroid xərçəngi də differensiasiya olunmuş tiroid xərçəngləri qrupuna daxildir. Papillyar xərçəngdən fərqli olaraq bəzi hallarda qan yolu ilə ağciyər və sümük kimi orqanlara yayılma meyli göstərə bilər.

Medulyar tiroid xərçəngi tiroidin C hüceyrələrindən inkişaf edir və bəzi xəstələrdə irsi genetik sindromlarla əlaqəli ola bilər. Bu səbəbdən medulyar xərçəng aşkarlandıqda RET genetik testi, kalsitonin və digər müayinələr gündəmə gələ bilər.

Anaplastik tiroid xərçəngi isə daha nadir, lakin daha aqressiv gedişə malik olan tiroid şişidir və müalicə yanaşması digər tiroid xərçənglərindən əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənir.

Risk faktorları arasında uşaqlıq və gənclik dövründə baş-boyun nahiyəsinin ionlaşdırıcı şüalanmaya məruz qalması, ailədə bəzi tiroid xərçənglərinin olması və müəyyən genetik sindromlar yer ala bilər. Bununla belə, tiroid xərçəngi diaqnozu qoyulan insanların çoxunda konkret bir səbəb müəyyən edilmir.

Tiroid xərçəngi hansı əlamətlərlə özünü göstərə bilər?

Tiroid xərçəngi erkən mərhələdə çox vaxt heç bir şikayət yaratmır. Xəstəlik əksər hallarda boyunda hiss edilən düyün və ya başqa səbəblə aparılan ultrasəs müayinəsində aşkarlanan tiroid düyünü ilə müəyyən edilir.

Aşağıdakı əlamətlər daha diqqətli qiymətləndirmə tələb edə bilər:

boyunda yeni yaranmış və ya böyüyən düyün;
boyun limfa düyünlərinin böyüməsi;
səsdə davamlı dəyişiklik və ya xırıltı;
udma çətinliyi;
boyunda təzyiq hissi;
nadir hallarda tənəffüs çətinliyi.
Bu əlamətlərin olması mütləq xərçəng demək deyil. Zob, xoşxassəli tiroid düyünləri və digər xəstəliklər də oxşar şikayətlər yarada bilər.

Xüsusilə sürətlə böyüyən sərt boyun kütləsi, davamlı səs dəyişikliyi və ya şübhəli limfa düyünləri olduqda xəstənin gecikdirilmədən qiymətləndirilməsi vacibdir.

Tiroid xərçənginin diaqnozu necə qoyulur?

Qiymətləndirmə adətən klinik müayinə və tiroid ultrasəsi ilə başlayır.

Ultrasəs zamanı yalnız düyünün ölçüsü deyil, onun quruluşu, sərhədləri, exogenliyi, forması, kalsifikasiya xüsusiyyətləri və boyun limfa düyünləri də qiymətləndirilir. Düyünün risk xüsusiyyətlərinə əsasən əlavə müayinə və ya biopsiyaya ehtiyac müəyyən edilir.

Hər tiroid düyününə biopsiya aparılmır. Ultrasəs xüsusiyyətləri və ölçü kriteriyalarına görə göstəriş yarandıqda incə iynə aspirasiya biopsiyası (İİAB/FNAB) aparılır.

Biopsiyanın nəticəsi adətən Bethesda sistemi ilə qiymətləndirilir. Nəticə xoşxassəli dəyişiklikdən bədxassəli şişə qədər müxtəlif kateqoriyalarda ola bilər. Qeyri-müəyyən nəticələrdə təkrar biopsiya, molekulyar testlər və ya cərrahi qiymətləndirmə lazım ola bilər.

Qan analizlərində TSH və lazım olduqda digər tiroid hormonları yoxlanılır. Medulyar tiroid xərçəngi şübhəsində isə kalsitonin və CEA kimi göstəricilər xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Xəstəliyin yayılmasına dair şübhə olduqda KT, MRT və digər görüntüləmə üsullarından istifadə edilə bilər.

Tiroid xərçəngində əməliyyat nə vaxt və necə aparılır?

Tiroid xərçənglərinin əksəriyyətində əsas müalicə üsulu cərrahiyyədir. Lakin hər xəstəyə eyni əməliyyatın aparılması düzgün deyil.

Əməliyyatın həcmi şişin tipi, ölçüsü, tiroid vəzisində yerləşməsi, digər payda düyünlərin olub-olmaması, limfa düyünlərinin vəziyyəti, xəstəliyin tiroid xaricinə yayılması və xəstənin ümumi risk profilinə əsasən müəyyən edilir.

Seçilmiş aşağı riskli və yalnız bir payla məhdudlaşan bəzi differensiasiya olunmuş xərçənglərdə lobektomiya, yəni tiroid vəzinin yalnız xəstəlik olan payının çıxarılması kifayət edə bilər.

Digər hallarda total tiroidektomiya, yəni tiroid vəzinin tam çıxarılması tələb oluna bilər.

Çox kiçik, aşağı riskli və uyğun xüsusiyyətlərə malik bəzi papillyar mikrokarsinomalarda isə dərhal əməliyyat əvəzinə, düzgün seçilmiş xəstələrdə aktiv müşahidə də mümkün yanaşmalardan biridir.

Buna görə “tiroid xərçəngi varsa mütləq bütün tiroid çıxarılmalıdır” yanaşması hər xəstə üçün doğru deyil. Müalicə fərdiləşdirilməlidir.

Boyun limfa düyünlərinin çıxarılması nə zaman lazımdır?

Papillyar tiroid xərçəngi boyun limfa düyünlərinə yayıla bilər. Lakin bu, bütün xəstələrdə avtomatik olaraq geniş limfa düyünü əməliyyatı aparılması demək deyil.

Əməliyyatdan əvvəl boyun ultrasəsi ilə mərkəzi və lateral boyun limfa düyünlərinin qiymətləndirilməsi vacibdir. Şübhəli limfa düyünlərində lazım gəldikdə biopsiya aparıla bilər.

Metastaz təsdiqlənmiş və ya cərrahi olaraq yüksək şübhəli limfa düyünləri olduqda uyğun anatomik nahiyənin kompartment əsaslı boyun disseksiyası aparıla bilər.

Lazımsız geniş disseksiyalardan qaçmaq, eyni zamanda metastatik xəstəliyi adekvat şəkildə müalicə etmək cərrahi planlamanın mühüm hissəsidir.

Tiroid əməliyyatında əsas risklər və təhlükəsiz cərrahiyyə

Tiroid cərrahiyyəsi incə anatomik strukturların yerləşdiyi bir nahiyədə aparılır. Əməliyyat zamanı əsas diqqət iki mühüm struktura yönəldilir: rekurrent laringeal sinirlər və paratiroid vəziləri.

Rekurrent laringeal sinir səs tellərinin hərəkətində əsas rol oynayır. Sinirin zədələnməsi müvəqqəti və ya nadir hallarda daimi səs dəyişikliklərinə səbəb ola bilər.

Paratiroid vəziləri isə qanda kalsium səviyyəsinin tənzimlənməsində mühüm rol oynayır. Total tiroidektomiyadan sonra bəzi xəstələrdə müvəqqəti hipokalsemiya inkişaf edə bilər; daimi hipoparatiroidizm isə daha nadir ağırlaşmadır.

Əməliyyatdan sonrakı boyun hematoması nadir olsa da, tənəffüs yoluna təzyiq yarada bildiyi üçün erkən tanınması vacib olan ağırlaşmalardandır.

Tiroid əməliyyatında məqsəd yalnız şişi çıxarmaq deyil, onkoloji prinsiplərə riayət etməklə sinirləri və paratiroid vəzilərini mümkün qədər qorumaqdır.

Əməliyyatdan sonra radioaktiv yod və izləmə

Tiroid xərçəngi əməliyyatla bitən tək mərhələli bir proses deyil. Əməliyyatdan sonra çıxarılan toxumanın yekun patoloji nəticəsi əsasında xəstəliyin risk səviyyəsi qiymətləndirilir.

Radioaktiv yod müalicəsi hər tiroid xərçəngi xəstəsinə lazım deyil. Xüsusilə aşağı riskli xəstələrin bir hissəsində əməliyyatdan sonra radioaktiv yoda ehtiyac olmaya bilər.

Daha yüksək riskli differensiasiya olunmuş tiroid xərçənglərində isə radioaktiv yod müalicəsi seçilmiş hallarda tətbiq edilə bilər.

Total tiroidektomiyadan sonra xəstə tiroid hormonu istehsal edə bilmədiyi üçün levotiroksin qəbul edir. Bəzi xəstələrdə dərmanın dozası yalnız hormon əvəzlənməsi üçün deyil, xəstəliyin risk səviyyəsinə uyğun TSH hədəfinin təmin edilməsi məqsədilə də tənzimlənir.

İzləmə zamanı klinik müayinə, boyun ultrasəsi və differensiasiya olunmuş tiroid xərçənglərində tiroqlobulin (Tg) və anti-tiroqlobulin anticisimləri kimi göstəricilərdən istifadə edilə bilər.

İzləmənin intensivliyi hər xəstənin riskinə uyğun fərdiləşdirilir.

Tiroid xərçənginin proqnozu və tez-tez verilən suallar

Tiroid xərçəngi sağalırmı?
Ən çox rast gəlinən differensiasiya olunmuş tiroid xərçənglərinin, xüsusilə aşağı riskli papillyar tiroid xərçənginin proqnozu çox yaxşıdır. Bununla belə nəticələr xərçəngin növündən və xəstəliyin mərhələsindən asılıdır.

Tiroid düyünü xərçəng deməkdirmi?
Xeyr. Tiroid düyünlərinin böyük əksəriyyəti xoşxassəlidir. Hansı düyünün əlavə araşdırmaya ehtiyac duyduğu ultrasəs xüsusiyyətləri və digər risk faktorları əsasında müəyyən edilir.

Xərçəng varsa bütün tiroid mütləq çıxarılmalıdırmı?
Xeyr. Seçilmiş aşağı riskli xəstələrdə lobektomiya kifayət edə bilər. Əməliyyatın həcmi fərdi şəkildə müəyyən edilməlidir.

Tiroid xərçəngində bütün limfa düyünləri çıxarılırmı?
Xeyr. Limfa düyünü disseksiyasının ehtiyacı və həcmi xəstəliyin yayılmasına və klinik vəziyyətə əsasən müəyyən edilir.

Əməliyyatdan sonra radioaktiv yod mütləqdirmi?
Xeyr. Radioaktiv yod yalnız uyğun göstərişlər olduqda tətbiq edilir.

Total tiroidektomiyadan sonra ömürboyu dərman qəbul edilirmi?
Bəli. Tiroid vəzi tam çıxarıldıqdan sonra orqanizmin ehtiyac duyduğu tiroid hormonu levotiroksinlə əvəz edilir.

Əməliyyatdan sonra normal həyata qayıtmaq mümkündürmü?
Əksər xəstələr əməliyyatdan sonra normal gündəlik həyatlarına qayıdırlar. Uzunmüddətli izləmə isə xəstəliyin xüsusiyyətlərinə görə davam etdirilir.

Tiroid xərçəngində düzgün müalicə xərçəngin tipinin, şişin yayılmasının və xəstənin fərdi riskinin birlikdə qiymətləndirilməsi ilə planlaşdırılmalıdır. Məqsəd lazım olan xəstədə adekvat onkoloji əməliyyat aparmaq, eyni zamanda aşağı riskli xəstələrdə ehtiyacdan artıq müalicədən qaçmaqdır.

Tiroid düyünü, biopsiyada şübhəli nəticə və ya tiroid xərçəngi diaqnozu ilə bağlı cərrahi qiymətləndirmə üçün qəbula müraciət edə bilərsiniz.