PARATİROİD CƏRRAHİYYƏSİ

Paratiroid vəziləri boyunda, adətən qalxanabənzər vəzin arxa səthinə yaxın yerləşən kiçik endokrin vəzilərdir. İnsanların əksəriyyətində dörd paratiroid vəzi olur, lakin onların sayı və yerləşməsi fərqli ola bilər. Kiçik ölçülərinə baxmayaraq, bu vəzilər orqanizmdə kalsium və fosfor mübadiləsinin tənzimlənməsində mühüm rol oynayır.

Paratiroid vəziləri parathormon (PTH) ifraz edir. PTH qanda kalsium səviyyəsinin normal diapazonda saxlanmasına kömək edir və sümük, böyrək və bağırsaqlarda kalsium mübadiləsinə təsir göstərir.

Paratiroid vəzilərindən birinin və ya bir neçəsinin həddindən artıq PTH ifraz etməsi hiperparatiroidizm adlanır. Bunun nəticəsində qanda kalsium yüksələ, zamanla böyrək daşı, sümük mineral sıxlığının azalması və digər problemlər yarana bilər.

Paratiroid xəstəliklərinin hamısı əməliyyat tələb etmir. Lakin uyğun göstəriş olduqda cərrahiyyə hiperparatiroidizmin əsas və ən effektiv müalicəsidir.

Hiperparatiroidizm nədir və hansı növləri var?

Hiperparatiroidizm əsasən birincili, ikincili və üçüncülü (tertiar) olmaqla üç qrupa ayrılır.

Birincili hiperparatiroidizm zamanı problem paratiroid vəzisinin özündədir. Ən çox səbəb tək bir paratiroid vəzisində inkişaf edən xoşxassəli adenomadır. Daha az hallarda bir neçə vəzin böyüməsi — multiglandulyar hiperplaziya — və çox nadir hallarda paratiroid karsinoması səbəb ola bilər.

İkincili hiperparatiroidizm əsasən xroniki böyrək xəstəliyi fonunda inkişaf edir. Qanda kalsium-fosfor balansının və D vitamini metabolizminin pozulmasına cavab olaraq paratiroid vəziləri davamlı şəkildə daha çox PTH ifraz etməyə başlayır.

Üçüncülü hiperparatiroidizm isə uzunmüddətli ikincili hiperparatiroidizmdən sonra paratiroid vəzilərinin artıq müstəqil şəkildə həddindən artıq PTH ifraz etməsi ilə xarakterizə olunur. Bu vəziyyət xüsusilə uzunmüddətli böyrək çatışmazlığı və bəzi transplantasiya xəstələrində görülə bilər.

Bu üç vəziyyətin müalicəsi eyni deyil. Buna görə əməliyyatdan əvvəl hiperparatiroidizmin hansı tipinin mövcud olduğunu düzgün müəyyən etmək vacibdir.

Paratiroid xəstəliyi hansı əlamətlərə səbəb ola bilər?

Birincili hiperparatiroidizm bəzi xəstələrdə uzun müddət heç bir aydın şikayət yaratmaya bilər və yüksək kalsium səviyyəsi təsadüfi qan analizi zamanı aşkarlana bilər.

Xəstəlik irəlilədikcə müxtəlif əlamətlər meydana çıxa bilər. Bunlara yorğunluq, əzələ zəifliyi, sümük və oynaq ağrıları, diqqət və əhval dəyişiklikləri, qəbizlik, qarında narahatlıq, çox su içmə və tez-tez sidiyə çıxma daxil ola bilər.

Uzunmüddətli hiperparatiroidizm böyrək daşlarının yaranmasına, böyrək funksiyasının pozulmasına və sümük mineral sıxlığının azalmasına səbəb ola bilər. Osteopeniya və osteoporoz inkişaf edə, bəzi ağır hallarda sınıq riski arta bilər.

Lakin bu simptomların bir çoxu başqa xəstəliklərdə də görülə bilər. Diaqnoz yalnız şikayətlərə deyil, laborator göstəricilərə əsaslanmalıdır.

Hiperparatiroidizmin diaqnozu necə qoyulur?

Paratiroid xəstəliyinin diaqnozu ilk növbədə biokimyəvi diaqnozdur.

Birincili hiperparatiroidizmdə əsasən qanda ümumi və ya ionlaşmış kalsium ilə PTH birlikdə qiymətləndirilir. Lazım olduqda albumin, fosfor, kreatinin, eGFR və D vitamini səviyyəsi də yoxlanılır.

Bəzi xəstələrdə sidikdə 24 saatlıq kalsium miqdarının müəyyənləşdirilməsi lazım ola bilər. Bu, xüsusilə birincili hiperparatiroidizmi ailəvi hipokalsiurik hiperkalsemiya (FHH) kimi əməliyyat tələb etməyən vəziyyətlərdən fərqləndirmək üçün əhəmiyyətlidir.

Sümük sağlamlığını qiymətləndirmək üçün DEXA — sümük mineral sıxlığı müayinəsi, böyrək daşı və ya nefrokalsinozu araşdırmaq üçün isə uyğun görüntüləmə müayinələri aparıla bilər.

Vacib məqam budur: ultrasəs və sintiqrafiya hiperparatiroidizm diaqnozunu qoymur. Əvvəlcə laborator olaraq xəstəlik təsdiqlənir, görüntüləmə isə əməliyyat planlaşdırılarkən problemli vəzin yerini müəyyən etmək üçün istifadə edilir.

Problemli paratiroid vəzi əməliyyatdan əvvəl necə tapılır?

Əməliyyat qərarı verildikdən sonra hiperfunksional paratiroid vəzinin lokalizasiyasını müəyyən etmək üçün müxtəlif görüntüləmə üsullarından istifadə edilə bilər.

Ən çox istifadə edilən üsullardan biri boyun ultrasəsidir. Digər geniş istifadə edilən müayinə sestamibi paratiroid sintiqrafiyasıdır.

Seçilmiş xəstələrdə, xüsusilə ilkin müayinələrin nəticələri uyğun gəlmədikdə, ektopik paratiroid vəzi ehtimalı olduqda və ya daha əvvəl boyun əməliyyatı keçirilmiş xəstələrdə 4D-KT kimi əlavə görüntüləmə üsullarından istifadə edilə bilər.

Paratiroid vəziləri bəzən normal anatomik mövqedən fərqli yerlərdə yerləşə bilər. Ektopik vəzi boyunun müxtəlif nahiyələrində, hətta döş qəfəsində mediastinumda yerləşə bilər.

Görüntüləmənin məqsədi “xəstəlik varmı?” sualını cavablandırmaq deyil, artıq diaqnozu qoyulmuş xəstədə “problemli vəzi haradadır?” sualına cavab verməkdir.

Paratiroid əməliyyatı nə zaman lazımdır?

Simptomatik birincili hiperparatiroidizmdə cərrahiyyə əsas müalicə üsuludur. Böyrək daşı, hiperparatiroidizmlə əlaqəli sümük xəstəliyi və digər hədəf-orqan fəsadları cərrahi müalicəni gündəmə gətirən mühüm səbəblərdəndir.

Şikayəti olmayan xəstələrin də müəyyən bir hissəsində əməliyyat lazım ola bilər. Qanda kalsiumun nəzərəçarpacaq dərəcədə yüksək olması, sümük mineral sıxlığının ciddi azalması, vertebral sınıq, böyrək funksiyasının azalması, böyrək daşı və müəyyən yaş kriteriyaları əməliyyat qərarında nəzərə alınır.

Buna görə yalnız “kalsium bir qədər yüksəkdir” və ya “PTH yüksəkdir” deyərək əməliyyat qərarı vermək düzgün deyil. Laborator nəticələr, böyrək və sümük vəziyyəti, xəstənin yaşı və ümumi klinik vəziyyəti birlikdə qiymətləndirilməlidir.

İkincili və üçüncülü hiperparatiroidizmdə isə cərrahi göstərişlər fərqlidir. Xüsusilə böyrək xəstələrində əməliyyat qərarı nefroloq, endokrinoloq və cərrahın birgə qiymətləndirməsi ilə verilməlidir.

Paratiroid əməliyyatı necə aparılır?

Birincili hiperparatiroidizmdə görüntüləmə ilə tək bir xəstə vəzi dəqiq müəyyən edilibsə, uyğun xəstələrdə fokuslanmış paratiroidektomiya aparıla bilər. Bu zaman daha məhdud cərrahi girişlə hiperfunksional vəzi çıxarılır.

Bir neçə vəzin xəstə olması ehtimalında və ya görüntüləmə nəticələri uyğun gəlmədikdə ikitərəfli boyun eksplorasiyası lazım ola bilər. Bu əməliyyatda paratiroid vəziləri sistemli şəkildə qiymətləndirilir və xəstəliyin xüsusiyyətinə uyğun cərrahi müdaxilə aparılır.

Seçilmiş mərkəzlərdə əməliyyat zamanı intraoperativ PTH ölçülməsi istifadə edilə bilər. Hiperfunksional vəzi çıxarıldıqdan sonra PTH səviyyəsinin uyğun şəkildə azalması əməliyyatın biokimyəvi uğuru barədə əlavə məlumat verə bilər.

Cərrahiyyənin həcmi xəstənin birincili, ikincili və ya üçüncülü hiperparatiroidizmə malik olmasına və neçə vəzin xəstə olduğuna görə fərdiləşdirilir.

Paratiroid əməliyyatının riskləri və əməliyyatdan sonrakı dövr

Paratiroid əməliyyatı anatomik olaraq tiroid vəzisi və səs tellərini hərəkət etdirən sinirlərə yaxın sahədə aparılır. Buna görə rekurrent laringeal sinirin qorunması əməliyyatın mühüm prinsiplərindən biridir.

Əməliyyatdan sonra ən vacib məsələlərdən biri qanda kalsium səviyyəsinin izlənməsidir. Xüsusilə əməliyyatdan əvvəl PTH səviyyəsi çox yüksək olan və ağır sümük xəstəliyi olan bəzi xəstələrdə kalsium sürətlə sümüklərə keçə və “hungry bone syndrome” adlanan vəziyyət yarana bilər.

Bu zaman qanda kalsium əhəmiyyətli dərəcədə düşə bilər və xəstəyə kalsium, bəzən də aktiv D vitamini preparatları verilməsi lazım ola bilər.

Əllərdə, ayaqlarda və ağız ətrafında keyimə, qarışqa gəzməsi hissi və əzələ spazmları aşağı kalsium səviyyəsinin əlamətləri ola bilər və qiymətləndirilməlidir.

Boyunda qanaxma və hematoma nadir olsa da, digər boyun əməliyyatlarında olduğu kimi erkən tanınması vacib ağırlaşmalardandır.

Əməliyyatdan sonra nəticələr və tez-tez verilən suallar

Paratiroid adenoması xərçəngdirmi?
Xeyr. Paratiroid adenomalarının böyük əksəriyyəti xoşxassəlidir. Paratiroid karsinoması çox nadir xəstəlikdir.

Yüksək PTH varsa mütləq əməliyyat lazımdırmı?
Xeyr. PTH müxtəlif səbəblərlə yüksələ bilər. Kalsium, D vitamini, böyrək funksiyası və digər göstəricilər birlikdə qiymətləndirilməlidir.

Paratiroid adenoması dərmanla yox ola bilərmi?
Birincili hiperparatiroidizmdə uyğun cərrahi göstəriş olduqda xəstəliyin definitiv müalicəsi adətən xəstə paratiroid vəzisinin cərrahi çıxarılmasıdır. Dərman müalicəsi müəyyən seçilmiş vəziyyətlərdə istifadə oluna bilər, lakin adenomanı anatomik olaraq aradan qaldırmır.

Əməliyyatda bütün paratiroid vəziləri çıxarılırmı?
Xeyr. Tək adenoma olan xəstədə adətən yalnız xəstə vəzi çıxarılır. Multiglandulyar xəstəlikdə əməliyyatın həcmi fərqli ola bilər.

Paratiroid əməliyyatından sonra kalsium düşə bilərmi?
Bəli. Xüsusilə ağır hiperparatiroidizmi olan xəstələrdə müvəqqəti hipokalsemiya yarana bilər. Buna görə əməliyyatdan sonra kalsium səviyyəsi izlənilir.

Paratiroid əməliyyatından sonra ömürboyu dərman qəbul etmək lazımdırmı?
Tək paratiroid adenomasının uğurlu əməliyyatından sonra əksər xəstələrdə ömürboyu xüsusi hormon müalicəsinə ehtiyac olmur. Kalsium və D vitamini ehtiyacı xəstənin əməliyyatdan sonrakı nəticələrinə görə müəyyən edilir.

Tiroid və paratiroid eyni şeydirmi?
Xeyr. Anatomik olaraq bir-birinə yaxın yerləşsələr də, tamamilə fərqli funksiyaları olan vəzilərdir. Tiroid əsasən metabolizmi tənzimləyən hormonlar, paratiroid vəziləri isə kalsium mübadiləsinin əsas tənzimləyicilərindən olan PTH ifraz edir.

Paratiroid xəstəliklərində uğurlu müalicənin əsasını düzgün biokimyəvi diaqnoz, cərrahi göstərişin düzgün müəyyən edilməsi və əməliyyat öncəsi lokalizasiyanın planlı şəkildə aparılması təşkil edir.