SÜD VƏZİ XƏSTƏLİKLƏRİ

Süd vəzi xəstəlikləri qadınlarda ən çox rast gəlinən sağlamlıq problemlərindən biridir. Süd vəzisində ağrı, kütlə, məmə başından ifrazat və ya görüntüləmə zamanı aşkarlanan dəyişikliklər xəstələrdə təbii olaraq narahatlıq yaradır. Lakin süd vəzisində aşkar edilən hər dəyişiklik xərçəng demək deyil.

Fibroadenoma, sadə kistlər və fibrokistik dəyişikliklər kimi xoşxassəli vəziyyətlər süd vəzi xərçəngindən daha çox rast gəlinir. Bununla belə, süd vəzisində yeni yaranmış kütlə və ya şübhəli dəyişiklik düzgün qiymətləndirilməli və lazım olduqda biopsiya ilə dəqiqləşdirilməlidir.

Müasir süd vəzi cərrahiyyəsinin məqsədi yalnız xəstəliyi müalicə etmək deyil. Xüsusilə süd vəzi xərçəngində onkoloji təhlükəsizliyi qoruyaraq mümkün qədər süd vəzinin və estetik görünüşün saxlanılması əsas prinsiplərdən biridir.

 

Süd vəzisində hansı əlamətlərə diqqət etmək lazımdır?

Süd vəzisində yeni yaranmış hər dəyişiklik xərçəng əlaməti deyil. Lakin bəzi əlamətlər həkim müayinəsini tələb edir.

Bunlara aşağıdakılar daxildir:

süd vəzisində yeni yaranmış kütlə və ya sərtlik;
qoltuqaltında kütlə;
süd vəzisinin ölçü və ya formasında yeni dəyişiklik;
dəridə içəri çəkilmə və ya çökəklik;
dəridə qalınlaşma və ya “portağal qabığı” görünüşü;
məmə başının sonradan içəri çəkilməsi;
xüsusilə birtərəfli və qanlı məmə başı ifrazatı;
məmə başında sağalmayan yara və ya ekzema tipli dəyişiklik;
süd vəzisində lokal və davamlı dəyişiklik.
Süd vəzi ağrısı çox rast gəlinən şikayətdir və təkbaşına ağrı əksər hallarda süd vəzi xərçənginin tipik əlaməti deyil. Bununla belə, yeni yaranmış, davamlı və lokal ağrı digər klinik əlamətlərlə birlikdə qiymətləndirilməlidir.

 

Süd vəzisinin xoşxassəli xəstəlikləri

Süd vəzisində aşkarlanan dəyişikliklərin böyük hissəsi xoşxassəli ola bilər.

Fibroadenoma xüsusilə gənc qadınlarda rast gəlinən xoşxassəli süd vəzi törəmələrindən biridir. Adətən hamar sərhədli və hərəkətli kütlə şəklində hiss edilir. Tipik görünüşlü kiçik fibroadenomaların hamısının əməliyyatla çıxarılması lazım deyil. Böyümə, simptomlar, görüntüləmə xüsusiyyətləri və biopsiya nəticəsinə əsasən müşahidə və ya cərrahi çıxarılma seçilə bilər.

Süd vəzi kistləri maye ilə dolu törəmələrdir. Sadə kistlər adətən xərçəng deyil və hər zaman müalicə tələb etmir. Ağrı verən və ya böyük kistlərdə aspirasiya lazım ola bilər.

Fibrokistik dəyişikliklər süd vəzisində həssaslıq, ağrı və düyünlü quruluş hissinə səbəb ola bilər və hormonal dəyişikliklərlə əlaqəli olaraq menstrual sikl boyunca dəyişə bilər.

İntraduktal papilloma, yağ nekrozu, mastit və süd vəzi absesi də süd vəzisində kütlə və ya digər şikayətlər yarada bilən vəziyyətlərdəndir.

Əsas məsələ kütlənin adını təxmin etmək deyil, onun xoşxassəli və ya şübhəli xüsusiyyətlərinin düzgün müəyyən edilməsidir.

 

Süd vəzi müayinəsi necə aparılır?

Süd vəzi xəstəliklərinin qiymətləndirilməsi xəstənin yaşı, şikayəti, ailə anamnezi və klinik müayinəsinə uyğun planlaşdırılır.

Görüntüləmədə əsas üsullar:

süd vəzi ultrasəs müayinəsi;
mammoqrafiya;
seçilmiş hallarda süd vəzi MRT-si
ola bilər.

Gənc qadınlarda və müəyyən klinik vəziyyətlərdə ultrasəs daha çox istifadə edilə bilər. Mammoqrafiya isə həm skrininq, həm də simptomatik xəstələrin qiymətləndirilməsində mühüm rol oynayır.

MRT hər xəstəyə lazım deyil. Yüksək riskli şəxslərdə, müəyyən xərçənglərin mərhələləndirilməsində və digər seçilmiş hallarda istifadə oluna bilər.

Görüntüləmə nəticələri çox vaxt BI-RADS sistemi ilə təsnif edilir. BI-RADS nəticəsi dəyişikliklərin nə dərəcədə şübhəli olduğunu və növbəti addımın nə olacağını standartlaşdırmağa kömək edir.

 

Süd vəzisində biopsiya nə zaman lazımdır?

Görüntüləmədə və ya klinik müayinədə şübhəli dəyişiklik aşkarlandıqda dəqiq diaqnoz üçün biopsiya lazım ola bilər.

Şübhəli solid süd vəzi törəmələrində ən çox istifadə edilən üsullardan biri core needle biopsy — qalın iynə biopsiyasıdır. Bu üsulla törəmədən toxuma nümunələri götürülərək patoloji müayinə aparılır.

Biopsiyanın məqsədi yalnız “xərçəng var və ya yoxdur” sualına cavab vermək deyil.

Xərçəng təsdiqləndikdə patoloji qiymətləndirmədə şişin tipi və dərəcəsi ilə yanaşı, müalicənin planlaşdırılması üçün estrogen reseptoru (ER), progesteron reseptoru (PR), HER2 və uyğun hallarda digər bioloji göstəricilər müəyyən edilir.

Bu məlumatlar xəstənin əməliyyat, kimyaterapiya, hormonal müalicə, anti-HER2 müalicəsi və digər müalicə seçimlərinin planlaşdırılmasında mühüm rol oynayır.

 

Süd vəzi xərçəngi

Süd vəzi xərçəngi süd vəzinin hüceyrələrindən inkişaf edən bədxassəli şişdir. Qadınlarda ən çox rast gəlinən xərçənglərdən biridir, lakin erkən diaqnostika və müasir multidissiplinar müalicə nəticəsində bir çox xəstədə uğurla müalicə edilə bilər.

Süd vəzi xərçənglərinin hamısı eyni deyil.

Əsas histoloji və bioloji xüsusiyyətlərə görə xəstəliyin davranışı və müalicəsi ciddi şəkildə fərqlənə bilər. Hormonal resept pozitiv, HER2-pozitiv və triple-negative süd vəzi xərçənglərinin sistemik müalicə strategiyaları bir-birindən fərqlidir.

Bəzi xəstələrdə əməliyyat ilk müalicə ola bilər. Digərlərində isə şişin biologiyası və mərhələsinə görə əməliyyatdan əvvəl neoadjuvant kimyaterapiya və ya digər sistemik müalicələr daha düzgün yanaşma ola bilər.

Buna görə süd vəzi xərçəngi diaqnozu qoyulduqdan sonra müalicə planı yalnız şişin ölçüsünə əsasən deyil, xəstəliyin mərhələsi və şiş biologiyası nəzərə alınaraq hazırlanmalıdır.

 

Süd vəzi xərçəngində əməliyyat seçimləri

Süd vəzi xərçənginin cərrahi müalicəsində əsas iki yanaşma mövcuddur:

Süd vəzini qoruyucu əməliyyat zamanı şiş ətrafındakı uyğun sağlam toxuma sərhədi ilə birlikdə çıxarılır, süd vəzinin böyük hissəsi saxlanılır. Bu əməliyyatdan sonra adətən radioterapiya müalicə planının bir hissəsi olur.

Mastektomiya zamanı isə süd vəzi toxuması daha geniş şəkildə çıxarılır.

Mastektomiya hər süd vəzi xərçəngi xəstəsi üçün avtomatik olaraq “daha təhlükəsiz” və ya “daha yaxşı” əməliyyat demək deyil.

Uyğun seçilmiş erkən mərhələli xəstələrdə süd vəzini qoruyucu cərrahiyyə və uyğun radioterapiya ilə əldə edilən onkoloji nəticələr mastektomiya ilə müqayisə edilə bilər.

Əməliyyat seçimi şişin süd vəzisinə nisbətən ölçüsü, sayı və yerləşməsi, genetik risk, əvvəlki müalicələr, radioterapiya imkanları və xəstənin seçimi nəzərə alınaraq fərdiləşdirilməlidir.

 

Onkoplastik süd vəzi cərrahiyyəsi nədir?

Onkoplastik cərrahiyyə onkoloji cərrahiyyə prinsipləri ilə plastik cərrahiyyə üsullarının birləşdirilməsidir.

Məqsəd şişi adekvat onkoloji sərhədlərlə çıxararkən süd vəzisinin formasını mümkün qədər qorumaqdır.

Şiş çıxarıldıqdan sonra yaranan toxuma defekti süd vəzisinin qalan toxumasının yenidən formalaşdırılması ilə bərpa edilə bilər. Seçilmiş xəstələrdə qarşı süd vəzisində simmetriya əməliyyatları da planlaşdırıla bilər.

Mastektomiya lazım olan xəstələrdə isə uyğun hallarda dərinin və ya məmə başı-areola kompleksinin qorunduğu əməliyyatlarla eyni seansda və ya sonrakı mərhələdə süd vəzi rekonstruksiyası nəzərdən keçirilə bilər.

Əsas prinsip estetik nəticə naminə onkoloji təhlükəsizlikdən güzəştə getməməkdir.

 

Qoltuqaltı limfa düyünləri və sentinel limfa düyünü biopsiyası

Süd vəzi xərçənginin mərhələləndirilməsində qoltuqaltı — aksilyar limfa düyünlərinin vəziyyəti mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Lakin bütün xəstələrdə qoltuqaltındakı bütün limfa düyünlərinin çıxarılması lazım deyil.

Uyğun klinik olaraq düyün-negativ erkən mərhələli xəstələrdə sentinel limfa düyünü biopsiyası aparıla bilər. Sentinel düyün şişdən gələn limfa axınının ilk çatdığı limfa düyünü və ya düyünləridir.

Bu düyünlərdə metastaz yoxdursa, bir çox xəstədə daha geniş aksilyar disseksiyadan qaçmaq mümkün olur.

Bu yanaşmanın mühüm üstünlüklərindən biri qol şişkinliyi — limfödem, hissiyat dəyişiklikləri və çiyin hərəkət məhdudiyyəti kimi geniş aksilyar disseksiya ilə əlaqəli ağırlaşmaların riskini azaltmaqdır.

Lakin limfa düyünlərinə yanaşma xəstəliyin mərhələsi, neoadjuvant müalicə alıb-almaması və patoloji nəticələrə görə fərdiləşdirilir.

 

Süd vəzi əməliyyatından sonra müalicə və izləmə

Əməliyyatdan sonra müalicə yekun patoloji nəticəyə əsasən planlaşdırılır.

Xəstənin vəziyyətindən asılı olaraq:

radioterapiya;
hormonal müalicə;
kimyaterapiya;
HER2-yə qarşı hədəflənmiş müalicə;
digər müasir sistemik müalicələr
lazım ola bilər.

Bütün süd vəzi xərçəngi xəstələrinə eyni müalicə verilmir.

Müalicə şişin mərhələsi, limfa düyünlərinin vəziyyəti, ER/PR/HER2 statusu, xəstənin yaşı, menopauzal vəziyyəti və digər klinik-bioloji xüsusiyyətlər əsasında multidissiplinar şəkildə müəyyən edilir.

Müalicə tamamlandıqdan sonra xəstələr planlı klinik və görüntüləmə nəzarətində saxlanılır.

Süd vəzi xərçənginin müalicəsi süd vəzi cərrahı, tibbi onkoloq, radiasiya onkoloqu, radioloq və patoloqun birlikdə işlədiyi multidissiplinar yanaşma tələb edir.

 

Tez-tez verilən suallar

Süd vəzisində hər kütlə xərçəngdirmi?
Xeyr. Süd vəzi kütlələrinin böyük hissəsi xoşxassəli səbəblərlə əlaqəli ola bilər. Lakin yeni yaranmış kütlə mütləq qiymətləndirilməlidir.

Fibroadenoma mütləq əməliyyat olunmalıdırmı?
Xeyr. Tipik və stabil fibroadenomaların bir hissəsi müşahidə edilə bilər. Qərar ölçü, böyümə, simptomlar, görüntüləmə və biopsiya nəticəsinə görə verilir.

Süd vəzi xərçəngində döş mütləq tam çıxarılmalıdırmı?
Xeyr. Uyğun xəstələrdə süd vəzini qoruyucu əməliyyat mümkündür.

Süd vəzi xərçəngi əməliyyatından sonra qol şişə bilərmi?
Aksilyar limfa düyünlərinə müdaxilədən sonra limfödem riski mövcuddur. Risk aparılan aksilyar əməliyyatın həcmindən və digər müalicələrdən asılıdır.

Ailədə süd vəzi xərçəngi varsa genetik test lazımdırmı?
Hər xəstəyə deyil. Gənc yaşda xərçəng, güclü ailə anamnezi, müəyyən şiş xüsusiyyətləri və digər kriteriyalar olduqda BRCA1, BRCA2 və digər irsi risk genlərinin qiymətləndirilməsi tövsiyə oluna bilər.

Mammoqrafiya yalnız şikayət olduqda edilməlidirmi?
Xeyr. Mammoqrafiya simptomatik xəstələrin qiymətləndirilməsi ilə yanaşı, uyğun yaş və risk qrupunda skrininq məqsədilə də istifadə olunur. Skrininq proqramının başlanma yaşı və intervalı fərdi riskə və tətbiq olunan milli/beynəlxalq tövsiyələrə görə dəyişə bilər.

Süd vəzisində yeni kütlə, şübhəli görüntüləmə nəticəsi və ya süd vəzi xərçəngi diaqnozu olduqda düzgün müalicə planının qurulması üçün cərrahi və multidissiplinar qiymətləndirmə vacibdir.