Mədə xərçəngi

 

Diaqnostika, müalicə və cərrahi yanaşma

Mədə xərçəngi mədənin daxili səthini örtən hüceyrələrdən inkişaf edən bədxassəli şişdir. Ən çox rast gəlinən histoloji tipi adenokarsinomadır. Xəstəlik erkən mərhələdə aşkar edildikdə müalicə nəticələri daha yaxşı ola bilər. Lakin başlanğıc dövrdə əlamətlərin zəif və qeyri-spesifik olması səbəbindən bəzi xəstələr diaqnoz qoyulduqda artıq daha irəliləmiş mərhələdə olurlar.

Mədə xərçənginin müalicəsi yalnız şişin çıxarılmasından ibarət deyil. Müalicə planı şişin mədədə yerləşdiyi nahiyəyə, yayılma dərinliyinə, limfa düyünlərinin vəziyyətinə, uzaq orqanlara yayılmanın olub-olmamasına, şişin bioloji xüsusiyyətlərinə və xəstənin ümumi vəziyyətinə əsasən fərdi şəkildə müəyyən edilir.

Müasir yanaşmada qastroenteroloq, radioloq, patoloq, klinik onkoloq və cərrahın birlikdə qərar verməsi — multidissiplinar yanaşma — xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Mədə xərçənginin əlamətləri hansılardır?
Erkən mərhələdə mədə xərçəngi heç bir ciddi şikayət yaratmaya bilər. Bəzi xəstələrdə sadəcə mədə nahiyəsində diskomfort, köp, həzmsizlik və ya tez doyma kimi qeyri-spesifik şikayətlər müşahidə olunur.

Xəstəlik inkişaf etdikcə iştahasızlıq, səbəbsiz çəki itkisi, az miqdarda qida qəbul etdikdən sonra tez doyma, ürəkbulanma və qusma, qarının yuxarı hissəsində ağrı və ya narahatlıq, udmada çətinlik, halsızlıq və qanazlığı (anemiya) meydana çıxa bilər.

Mədə-bağırsaq sistemindən qanaxma olduqda nəcis qara rəngdə ola bilər (melena). Bəzən xəstə qan qusma (hematemez) ilə də müraciət edə bilər.

Bu əlamətlərin olması mütləq mədə xərçəngi demək deyil. Lakin xüsusilə davamlı şikayətlər, çəki itkisi, qanazlığı və udma çətinliyi kimi əlamətlər olduqda səbəbin araşdırılması vacibdir.

 

Diaqnoz necə qoyulur?

Mədə xərçənginin diaqnostikasında əsas müayinə qastroskopiyadır (yuxarı həzm sisteminin endoskopik müayinəsi). Şübhəli nahiyədən biopsiya götürülür və toxuma patoloji müayinəyə göndərilir.

Biopsiya yalnız xərçəng diaqnozunu təsdiqləmir; şişin histoloji xüsusiyyətlərinin müəyyən edilməsinə də imkan verir.

Diaqnoz təsdiqləndikdən sonra növbəti əsas məsələ xəstəliyin mərhələləndirilməsidir. Bu məqsədlə adətən döş qəfəsi, qarın və çanağın kontrastlı kompüter tomoqrafiyası aparılır. Müəyyən hallarda endoskopik ultrasəs, PET/KT və digər əlavə müayinələr lazım ola bilər.

Əməliyyat planlaşdırılan bəzi xəstələrdə diaqnostik laparoskopiya da həyata keçirilə bilər. Bu zaman qarın boşluğu kamera vasitəsilə qiymətləndirilir və KT-də görünməyən kiçik peritoneal metastazların (qarın pərdəsinə yayılmanın) olub-olmadığı araşdırılır. Lazım gəldikdə qarın boşluğundan maye götürülərək sitoloji müayinə də aparılır.

 

Mədə xərçəngində hər xəstə əməliyyat olunurmu?

Xeyr.

Cərrahi müalicənin məqsədi şişi və onun yayılma riski olan regional limfa düyünlərini onkoloji prinsiplərə uyğun şəkildə çıxarmaqdır. Lakin əməliyyat qərarı xəstəliyin mərhələsindən asılıdır.

Erkən mərhələdə olan seçilmiş şişlərdə bəzi hallarda endoskopik müalicə kifayət edə bilər. Lokal və lokal-irəliləmiş, lakin çıxarıla bilən (rezektabel) mədə xərçənglərində isə cərrahiyyə müalicənin əsas komponentlərindən biridir.

Bir çox xəstədə əməliyyatdan əvvəl və/və ya sonra sistemik müalicə — əsasən kimyaterapiya — tələb olunur. Buna görə “xərçəng aşkarlandı, dərhal əməliyyat edilməlidir” yanaşması hər xəstə üçün doğru deyil.

Əvvəlcə düzgün mərhələləndirmə, sonra isə müalicə ardıcıllığının müəyyən edilməsi vacibdir.

Mədə xərçəngi əməliyyatı necə aparılır?
Əməliyyatın növü şişin mədədə yerləşdiyi nahiyəyə və yayılmasına görə müəyyən edilir.

Bəzi xəstələrdə mədənin yalnız bir hissəsinin çıxarılması mümkündür. Buna subtotal və ya distal qastrektomiyadeyilir. Digər xəstələrdə isə mədənin tamamilə çıxarılması — total qastrektomiya — tələb oluna bilər.

Məqsəd sadəcə görünən şişi çıxarmaq deyil. Əməliyyat onkoloji prinsiplərə uyğun aparılmalı və şiş ətrafında kifayət qədər sağlam toxuma sərhədi ilə birlikdə çıxarılmalıdır.

Bununla yanaşı mədənin ətrafındakı regional limfa düyünləri də sistemli şəkildə çıxarılır. Bu prosedur limfadenektomiya adlanır. Uyğun xəstələrdə D2 limfadenektomiya mədə xərçəngi cərrahiyyəsinin mühüm hissəsidir.

Çıxarılan mədə və limfa düyünləri patoloji müayinəyə göndərilir. Patoloji nəticə xəstəliyin yekun mərhələsinin müəyyənləşdirilməsi və əməliyyatdan sonrakı müalicənin planlaşdırılması üçün son dərəcə vacibdir.

Mədə çıxarıldıqdan sonra qida necə keçir?
Bu, xəstələrin və yaxınlarının ən çox verdiyi suallardan biridir.

Mədənin tam çıxarılması həyatın və qidalanmanın dayanması demək deyil. Total qastrektomiyadan sonra qida borusu nazik bağırsağa birləşdirilir. Bu rekonstruksiya çox vaxt Roux-en-Y ezofagojejunostomiya üsulu ilə aparılır.

Beləliklə qida ağızdan qəbul edildikdən sonra qida borusundan birbaşa nazik bağırsağa keçir.

Subtotal qastrektomiyada isə mədənin qalan hissəsi həzm sisteminə yenidən birləşdirilir.

Əməliyyatdan sonra orqanizm yeni anatomiyaya uyğunlaşır. İlk dövrlərdə daha az həcmdə və daha tez-tez qidalanmaq lazım gəlir. Sonrakı dövrdə xəstələrin böyük hissəsi gündəlik həyatına və ağızdan qidalanmaya davam edə bilir.

Total qastrektomiyadan sonra isə xüsusilə vitamin B12, dəmir, folat, kalsium və digər qida elementlərinin monitorinqi vacibdir.

 

Əməliyyat açıq, yoxsa laparoskopik aparılır?

Uyğun xəstələrdə mədə xərçəngi əməliyyatları laparoskopik (qapalı) üsulla həyata keçirilə bilər. Seçilmiş hallarda minimal invaziv yanaşma daha kiçik kəsiklər, əməliyyatdan sonrakı ağrının azalması və daha sürətli funksional bərpa kimi üstünlüklər verə bilər.

Lakin əsas məqsəd əməliyyatı mütləq “qapalı” etmək deyil.

Əsas məqsəd onkoloji baxımdan düzgün və təhlükəsiz əməliyyat aparmaqdır.

Şişin ölçüsü və yerləşməsi, əvvəlki əməliyyatlar, lokal yayılma, xəstənin ümumi vəziyyəti və digər faktorlar nəzərə alınaraq açıq və ya laparoskopik yanaşma seçilir.

 

Əməliyyatdan əvvəl kimyaterapiya lazımdırmı?

Bəzi mədə xərçənglərində bəli.

Lokal-irəliləmiş və rezektabel xəstəlikdə perioperativ müalicə — yəni əməliyyatdan əvvəl və sonra sistemik müalicə — müasir müalicə strategiyasının mühüm hissəsidir.

Lakin bütün xəstələrə eyni müalicə tətbiq edilmir. Şişin mərhələsi, histoloji və molekulyar xüsusiyyətləri, xəstənin yaşı və ümumi vəziyyəti nəzərə alınaraq qərar verilir.

Buna görə müalicənin əvvəlcə kimyaterapiya, yoxsa cərrahiyyə ilə başlanacağı fərdi şəkildə müəyyən edilməlidir.

Əməliyyata necə hazırlaşmaq lazımdır?
Mədə xərçəngi olan xəstələrdə əməliyyatdan əvvəl hazırlıq xüsusilə vacibdir. Çünki bəzi xəstələr diaqnoz qoyulana qədər artıq ciddi çəki və əzələ kütləsi itirmiş ola bilər.

Əməliyyatdan əvvəl qan analizləri, ürək və ağciyər funksiyalarının qiymətləndirilməsi, anestezioloji müayinə və qidalanma vəziyyətinin dəyərləndirilməsi aparılır.

Albümin və digər göstəricilər vasitəsilə qidalanma çatışmazlığı araşdırıla bilər. Lazım gəldikdə əməliyyatdan əvvəl qidalanma dəstəyi başlanılır.

Məqsəd yalnız xəstəni əməliyyat etmək deyil, onu böyük əməliyyata mümkün qədər yaxşı vəziyyətdə hazırlamaqdır.

Mədə xərçəngi əməliyyatının riskləri varmı?
Bəli. Qastrektomiya böyük abdominal əməliyyatdır və sıfır riskli əməliyyat deyil.

Mümkün ağırlaşmalar arasında qanaxma, infeksiya, anastomoz qaçağı (həzm sistemində yaradılan yeni birləşmə yerindən sızma), qarın daxili abses, tromboembolik ağırlaşmalar, ağciyər problemləri və qidalanma pozğunluqları ola bilər.

Risk xəstənin yaşından, yanaşı xəstəliklərindən, qidalanma vəziyyətindən, şişin mərhələsindən və aparılacaq əməliyyatın həcmindən asılı olaraq dəyişir.

Buna görə mədə xərçəngi cərrahiyyəsində yalnız əməliyyatın texniki icrası deyil, əməliyyatönü hazırlıq və əməliyyatdan sonrakı düzgün idarəetmə də nəticənin mühüm hissəsidir.

Əməliyyatdan sonra xəstəxanada neçə gün qalmaq lazımdır?
Müddət aparılan əməliyyatdan və xəstənin bərpa sürətindən asılıdır.

Əməliyyatdan sonra erkən mobilizasiya — xəstənin mümkün qədər tez ayağa qaldırılması — tənəffüs məşqləri, ağrının düzgün idarə olunması, tromboz profilaktikası və mərhələli qidalanma müasir postoperativ yanaşmanın əsas elementləridir.

Qidalanma tədricən artırılır. Xəstə evə buraxıldıqdan sonra da qidalanma və çəki dinamikası izlənilməlidir.

Patoloji nəticə hazır olduqdan sonra əlavə onkoloji müalicəyə ehtiyac yenidən qiymətləndirilir.

 

Mədə xərçəngi əməliyyatından sonra normal yaşamaq mümkündürmü?

Bəli. Xüsusilə düzgün seçilmiş və uğurla müalicə edilmiş xəstələr əməliyyatdan sonra aktiv həyata qayıda bilirlər.

Lakin qidalanma vərdişləri dəyişir. Daha kiçik porsiyalarla və daha tez-tez yemək, qidanı yaxşı çeynəmək və fərdi olaraq problem yaradan qidalardan uzaq durmaq lazım ola bilər.

Bəzi xəstələrdə dumping sindromu (qidanın nazik bağırsağa sürətli keçməsi nəticəsində yeməkdən sonra ürəkdöyünmə, tərləmə, halsızlıq, qarın şikayətləri və s.) yarana bilər.

Xüsusilə total qastrektomiyadan sonra uzunmüddətli qidalanma və vitamin nəzarəti xəstənin izlənməsinin bir hissəsidir.

 

Mədə xərçəngində proqnoz nədən asılıdır?

Xəstənin gələcək nəticəsini yalnız “mədə xərçəngi” diaqnozuna əsasən qiymətləndirmək olmaz.

Proqnoza ən çox təsir edən amillərdən biri xəstəliyin aşkarlandığı mərhələdir. Bununla yanaşı şişin bioloji xüsusiyyətləri, limfa düyünlərinin tutulması, uzaq metastazların olub-olmaması, müalicəyə cavab və şişin tam çıxarılmasının mümkün olması da əhəmiyyətlidir.

Bu səbəbdən internetdə görülən ümumi statistik rəqəmləri konkret bir xəstəyə birbaşa tətbiq etmək düzgün deyil.

 

Mədə xərçəngi cərrahiyyəsinə yanaşmamız

Mədə xərçəngi əməliyyatlarında məqsədimiz yalnız şişi çıxarmaq deyil. Xəstəliyin düzgün mərhələləndirilməsi, əməliyyatın doğru zamanda aparılması, adekvat limfa düyünü disseksiyası, həzm sisteminin təhlükəsiz rekonstruksiyası və əməliyyatdan sonrakı prosesin düzgün idarə olunması bütöv bir müalicə prosesinin hissələridir.

Hər xəstənin müalicə planı fərdi şəkildə qiymətləndirilir. Əməliyyata qərar verilməzdən əvvəl görüntüləmələr, endoskopiya və biopsiya nəticələri nəzərdən keçirilir; ehtiyac olduqda digər ixtisaslarla multidissiplinar müzakirə aparılır.

Cərrahi praktikamızda mədə-bağırsaq sistemi və onkoloji cərrahiyyə, laparoskopik və açıq böyük abdominal əməliyyatlar əsas fəaliyyət istiqamətlərimiz arasındadır. Mədə xərçəngi xəstələrində əməliyyatın həcmi və texnikası hazır şablon əsasında deyil, şişin anatomiyasına, mərhələsinə və xəstənin ümumi vəziyyətinə uyğun seçilir.

Məqsəd xəstəyə “mütləq əməliyyat lazımdır” demək deyil; doğru xəstəyə, doğru zamanda, doğru əməliyyatı seçməkdir.

 

Niyə mədə xərçəngi əməliyyatında təcrübəli cərrahi komanda vacibdir?

Mədə xərçəngi cərrahiyyəsi adi mədə əməliyyatı deyil. Qastrektomiya ilə yanaşı limfa düyünlərinin düzgün disseksiyası, damar anatomiyasının dəqiq bilinməsi, təhlükəsiz rekonstruksiya və əməliyyat sonrası mümkün ağırlaşmaların erkən tanınması tələb olunur.

Buna görə cərrah seçimində yalnız əməliyyatın “açıq və ya qapalı” aparılmasına deyil, onkoloji cərrahiyyə prinsiplərinə, böyük abdominal cərrahiyyə təcrübəsinə, multidissiplinar yanaşmaya və əməliyyatdan sonrakı izləmə imkanlarına diqqət yetirmək daha doğrudur.

Xəstənin əvvəlki endoskopiya, biopsiya, KT/PET-KT görüntüləri və digər tibbi sənədləri mövcuddursa, konsultasiya zamanı onların birlikdə qiymətləndirilməsi müalicə planının daha dəqiq qurulmasına kömək edir.

Qəbula müraciət

Mədə xərçəngi diaqnozu qoyulubsa və ya mədədə şübhəli törəmə aşkarlanıbsa, mövcud qastroskopiya, biopsiya, KT/PET-KT nəticələri və əvvəlki tibbi sənədlərlə konsultasiyaya müraciət edə bilərsiniz.

Məqsəd ilk görüşdə xəstəliyin mərhələsini və mövcud müalicə variantlarını izah etmək, əməliyyatın lazım olub-olmadığını və müalicənin hansı ardıcıllıqla aparılmasının daha uyğun olduğunu müəyyənləşdirməkdir.